ATypI'06 Tibetaans
Naast Verena Gerlach en Erik Brandt valt mij vooral Jo De Baerdemaeker op. Jo is in de ATypI "Country Delegate" voor België, onze man bij de grote jongens dus. Zijn lezing gaat over zijn ondezoek voor zijn PhD--doctoraat is dat geloof ik--aan het Typography Department in Reading: over "Tibetan typeforms: from their inception in 1738 up to the present day". Na een meer algemene studie van het Tibetaanse schrift onderzoekt Jo momenteel hoe de Tibetaanse letter evolueerde wanneer hij toegepast werd als drukletter: in handzetwerk, Monotype, Linotype, in fotozet en digitale fonts. Inmiddels heeft hij het Tibetaanse schrift gedigitaliseerd, in een font dat ook voorzien is van een zeer uitgebreide Latijnse tekenset. Hier onder geeft hij speciaal voor u een interview weg.
Hoe kwam je er bij om Tibetaanse letters te digitaliseren? Was het een voorliefde voor exotische lettertekens, had je iets met Tibet, of moest je nu eenmaal een thema kiezen in Reading?
"Toen ik mijn MA (Master of Arts, licentiaat--nvdr) Typeface Design aan het Typography Department in Reading--in 2003--begon, was één van de vooropgestelde opdrachten naast het ontwerpen van een roman en italic van een Latijns letteronwerp, een vrije keuze te maken tussen het ontwerpen van een serial font--een schreefloze versie bij je schreefontwerp of vice versa--een uitgebreide letterfamilie van verschillende gewichten--gaande van ultra light tot black, al dan niet door gebruik te maken van de multiple master technologie--of een Grieks, Cyrillisch of een anders niet-Latijns lettertype.
Enkel jaartjes eerder ben ik, na mijn afstuderen van Sint-Lukas Brussel, eerst 6 maanden met de rugzak in India gaan rondtrekken waar ik een uitgebreide fotografische collectie van de grafische diversiteit aanlegde. Tijdens mijn rondreis logeerde ik bij de lokale bevolking en door mijn voorliefde voor typografie en letters leerde ik ook enkele van de Indische alfabetten. Van alle schriften die ik daar dagdagelijks rond me zag, was ik het meest geïntrigeerd door het Tibetaanse schrijfsysteem en leerde ik dit alfabet intensief lezen en schrijven gedurende een tweetal maanden.
Met mijn summiere voorkennis van het schrift wou ik de uitdaging aangaan om tijdens mijn jaar in Reading een Tibetaans lettertype te ontwerpen. Gelukkig zag Fiona Ross, een letterontwerpster gespecialiseerd in Indische geschriften, iets in mijn project en gaf ze me als supervisor alle hulp die ik nodig had voor mijn ontwerpen van mijn Tibetaans.?Ik hoop me in de toekomst zeker nog op andere niet-Latijnse schriften toe te leggen, daar deze tak van de typografie nood heeft aan meer kwalitatieve letterontwerpen; de keuze aan niet-Latijnse lettertypes is immers niet zo groot in vergelijking met het Latijnse aanbod."
Ik heb begrepen dat je Tibetaans leest en ook spreekt, en dat je werkt met Tibetaanse proeflezers. Ik ga je niet vragen of het moeilijk is.
"Mijn kennis van het Tibetaans is voldoende om een basisconversatie met iemand te kunnen hebben en ik kan het alfabet lezen en schrijven. Wat vooral belangrijk is wanneer je een niet-Latijns letterontwerp wil beginnen, is om de structuur van dat schrift te kennen en een notie te hebben van de opbouw van de individuele lettervormen. Wat Tibetaans voor mij zo boeiend maakt, is dat de lettergrepen van dit schrift tegelijkertijd horizontaal als vertikaal worden geschreven. Niet enkel heeft dat invloed op de lettervormen, maar ook op de technologische knowhow om zo'n schrift digitaal te laten werken op een computer.
Al heb ik wel een typografisch beeld voor het ontwerpen van de individuele lettervormen, toch vind ik het wel van groot belang dat er Tibetanen aan het project meewerken om me richtlijnen te kunnen geven over de proporties van de letters, de groottes van de ogen--binnenvormen--de leesbaarheid van de woorden, enzomeer, aangezien ik zelf geen native Tibetaan ben."
Heb je enige reactie gehad vanwege de Chinese overheid?
"Ik heb geen reactie gekregen van de Chinese overheid. Ik ben wel op de hoogte van de politieke situatie van het land, maar neem zelf liever geen standpunt in. Voor mij gaat het om letters, letterontwerp en een verbetering van de Tibetaanse typografie ter bevording van de leesbaarheid. Het liefst van al zou ik mijn letterontwerp door zoveel mogelijk mensen gebruik willen zien, niet alleen in archieven, bibliotheken, of instituten in het Westen, maar ook in Tibet en China."
Hoe zou een Tibetaans toetsenbord er moeten uitzien?
"Goeie vraag, aangezien er momenteel niet echt een universeel Tibetaans toetsenbord bestaat. De software van vandaag komt elk met zijn eigen voorstellen af. Maar om dit probleem op te lossen, ben ik gaan kijken naar hoe het Tibetaans vroeger op de schrijfmachines gebruikt werd. Hier werden twee oplossingen toegepast. Als eerste werd het zogenaamde fonetisch toetsenbord gebruikt, waarbij elk Tibetaans karakter fonetisch overeenkomst met het Latijnse karakter die op de toets voorkwam--de Tibetaanse ta staat op de t-toets, de Tibetaanse da, op de d-toets, enzovoort. Dit principe werd ook toegepast bij andere niet-Latijnse schrijfmachines.
Een tweede toetsenbord rangschikte de Tibetaanse toetsen alfabetisch volgens het qwerty-toetsenbord: dus de Tibetaanse ka stond op de q-toets, de Tibetaanse kha stond op de w-toets, de Tibetaanse ga stond op de e-toets, de Tibetaanse nga stond op de r-toets, enzomeer.
Zelf ben ik een principe van beide systemen aan het toepassen, daar er meer karakters zijn dan toetsen al biedt de OpenType technologie ook veel extra mogelijkheden."
Wordt je lettertype ook bruikbaar voor email?
"Ik heb tijdens het ontwerp proces rekening gehouden dat mijn lettertype goed leesbaar moet zijn in kleinere corpsen, zowel gedrukt als op scherm. De stamdiktes, de binnenvormen en andere details van de lettervormen zijn hierop afgestemd. Uit rigoureus testen is gebleken dat Lungta zeker bruikbaar is voor email, zelfs op lage-resolutieschermen."
Vanwaar komt de naam, Lungta, die je aan je letter gegeven hebt?
"Ik wou dat de naam een connotatie had met de Tibetaanste drukkunst. De vertaling van Lungta is Windhorse--windpaard--en refereert naar de oude boeddhistische houtsnedes waarvan de tekst als gebedsvlag werd afgedrukt. Het paard, dat hier mee op afgebeeld staat, voert de letters van de tekst met de wind mee en brengt zijn voorspoed naar iedereen die het kan gebruiken."
Je Latijnse letters zien er overigens ook heel goed uit. Kan ik die ergens kopen?
"Dank je wel. Laatst is mijn regular en italic gebruikt door een grafisch ontwerpster uit London als broodtekst voor een boek, wat één van de komende weken moet verschijnen. Maar Lungta is momenteel nog niet te verkrijgen via een foundry of letterbank, al zijn er wel onderhandelingen bezig over het uitbrengen van de letter.
Ook ben ik Lungta aan het uitbreiden met een bold en bold italic versie zodat ik ze als een familie kan uitgeven, al dan niet met het Tibetaans erin verwerkt. Ontwerpers die mijn letter echter zouden willen gebruiken, kunnen me gerust altijd een seintje geven."
Heb je nog tijd over naast je werk aan je Lungta en aan je doctoraat?
"Ik ben momenteel ook nog een artikel aan het schrijven voor TYPO Magazine, en ben met een letterontwerp bezig voor het nieuwe centrum voor hedendaagse kunsten in Brussel--Wiels."
Bedankt en ik hoop dat we heel gauw nog van je horen.
Jo's mail is jo@typojo.com, maar commentaar kan je ook op deze site kwijt.
Bovenaan: de schrijfrichting van het Tibetaans is tegelijk van links naar rechts en van boven naar onder.
